Nitraat in drinkwater: grenswaarde, oorzaken en mogelijkheden om het te verminderen

Nitraat komt van nature voor in de bodem, planten en water. In Duitsland is de kwaliteit van het openbare drinkwater zeer goed en wordt deze regelmatig gecontroleerd. Tegelijkertijd kunnen nitraatwaarden in het grondwater verhoogd zijn, met name door verontreiniging vanuit de landbouw. De grenswaarde voor nitraat in drinkwater is 50 mg/L. Of het zinvol is om het nitraatgehalte te verlagen, hangt daarom vooral af van de waterbron en de daadwerkelijk gemeten nitraatwaarden.

Als een verhoogde nitraatconcentratie wordt vastgesteld, kunnen geschikte behandelingsmethoden, zoals nitraatselectieve ionenwisseling of omgekeerde osmose, het nitraatgehalte in het water verlagen. Welke methode geschikt is, hangt onder andere af van de oorspronkelijke concentratie, de hoeveelheid water die moet worden behandeld en de aangetoonde prestaties van het betreffende systeem.

Welke methoden kunnen nitraat uit water verwijderen?

Voor de gerichte vermindering van nitraat komen vooral nitraatselectieve ionenwisseling en omgekeerde osmose in aanmerking. Actieve kool, deeltjesfilters en UV-behandeling zijn daarentegen niet ontworpen om opgelost nitraat betrouwbaar te verwijderen.

 

Welke technologie geschikt is, hangt af van de waterkwaliteit, het behandeldoel en de prestatiegegevens van het specifieke systeem. De DVGW beschrijft onder andere ionenwisseling en omgekeerde osmose als methoden die kunnen worden gebruikt bij de behandeling van nitraathoudend ruwwater.

Wat is nitraat?

Nitraat is een van nature voorkomende stikstofverbinding en onderdeel van de natuurlijke stikstofkringloop. Het komt onder andere voor in de bodem, planten en water.

Nitraat is ook een belangrijke voedingsstof voor planten. Daarom wordt stikstof in de landbouw bijvoorbeeld in de vorm van minerale of organische meststoffen aan de bodem toegevoegd. Een deel van het nitraat dat daardoor ontstaat of al aanwezig is, kan met het water door de bodem sijpelen en in het grondwater terechtkomen.

Omdat nitraat zeer goed in water oplosbaar is, kan het zich in het grondwater verspreiden en daar langere tijd aanwezig blijven.

Het Duitse federale milieuagentschap legt uit dat nitraat onder meer ontstaat bij de omzetting van stikstofverbindingen in de bodem en vanuit meststoffen en organische mest in het grondwater terecht kan komen.

Wat is het verschil tussen nitraat en nitriet?

Nitraat en nitriet zijn verschillende stikstofverbindingen. Beide maken deel uit van de natuurlijke stikstofkringloop, maar verschillen in hun chemische eigenschappen en worden bij de drinkwatercontrole afzonderlijk beoordeeld.

Bij de beoordeling van waterfilters is dit onderscheid belangrijk: een aangetoonde vermindering van nitraat betekent niet automatisch dat ook nitriet wordt verminderd. Als beide stoffen relevant zijn, moeten voor beide passende prestatiegegevens beschikbaar zijn.

Voor drinkwater geldt in Duitsland een grenswaarde van 50 mg/L voor nitraat en een afzonderlijke grenswaarde van 0,50 mg/L voor nitriet. Daarnaast bevat de Drinkwaterverordening een gecombineerde eis voor nitraat en nitriet. Duitse Drinkwaterverordening – bijlage 2

Hoe hoog is de nitraatgrenswaarde in drinkwater?

In Duitsland bedraagt de grenswaarde voor nitraat in drinkwater 50 mg/L.

Deze waarde is vastgelegd in de Duitse Drinkwaterverordening. Voor nitriet geldt een afzonderlijke grenswaarde van 0,50 mg/L. Duitse Drinkwaterverordening – bijlage 2

Het is daarbij belangrijk om onderscheid te maken tussen drinkwater en grondwater. Voor drinkwater geldt een grenswaarde volgens de Drinkwaterverordening. Voor grondwater gelden eigen beoordelingsregels en een nitraatgrenswaarde van 50 mg/L. Duitse grondwaterverordening – bijlage 2

Een waarde van 50 mg/L moet daarom altijd in de juiste context worden bekeken: gaat het om een meting in het grondwater, in het ruwe water of in het geleverde drinkwater?

Grondwater wordt gecontroleerd als belangrijke waterbron, terwijl voor drinkwater dat aan consumenten wordt geleverd eigen eisen gelden. Een verhoogde nitraatwaarde in het grondwater betekent daarom niet automatisch dat het drinkwater uit de kraan de grenswaarde overschrijdt.

Waar komt nitraat in het grondwater vandaan?

Nitraat kan afkomstig zijn uit natuurlijke processen. Verhoogde concentraties nitraat in het grondwater zijn echter vaak het gevolg van menselijke activiteiten.

Een van de belangrijkste bronnen is de landbouw. Stikstof uit minerale meststoffen en organische meststoffen zoals drijfmest kan in de bodem terechtkomen. Wanneer er meer stikstof wordt toegediend dan planten kunnen opnemen, kan overtollig nitraat met het sijpelwater naar diepere bodemlagen terechtkomen.

Ook andere bronnen kunnen bijdragen aan nitraatverontreiniging, waaronder afvalwater of lekkende afvalwatersystemen. Welke bronnen daarbij een rol spelen, hangt af van de plaatselijke omstandigheden.

Het Umweltbundesamt beschouwt diffuse toevoer van voedingsstoffen door stikstofhoudende bemesting als een belangrijk probleem voor de bescherming van het grondwater. In 2024 lag de nitraatconcentratie bij 15,7 % van de representatieve grondwatermeetpunten boven 50 mg/L. Umweltbundesamt – voedingsstoffen en verontreinigende stoffen in het grondwater

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de belasting van het grondwater en de kwaliteit van het openbare drinkwater.

Is nitraat in Duits leidingwater een probleem?

Het openbare drinkwater in Duitsland wordt regelmatig gecontroleerd en moet voldoen aan de eisen van de drinkwaterverordening. De kwaliteit van het openbare drinkwater is over het algemeen zeer hoog.

Toch kunnen er verhoogde nitraatconcentraties in het grondwater voorkomen. Dat betekent echter niet automatisch dat het water uit de openbare kraan ook een verhoogde nitraatwaarde heeft.

Waterbedrijven controleren de kwaliteit van het drinkwater en kunnen met verschillende maatregelen reageren op verhoogde nitraatconcentraties in het uitgangswater. Dit omvat bijvoorbeeld de bescherming van waterbronnen, de keuze of verplaatsing van waterinnamepunten, het mengen van verschillende waterbronnen of geschikte zuiveringsmethoden. Umweltbundesamt – veelgestelde vragen over nitraat in grond- en drinkwater

Volgens het Umweltbundesamt voldeed in de verslagperiode 2020 tot 2022 meer dan 99 % van de onderzochte drinkwatermonsters aan de grenswaarden. Voor nitraat bedroeg het overschrijdingspercentage in 2022 0,03 %. Umweltbundesamt – gegevens over de drinkwaterkwaliteit

Een verhoogde nitraatconcentratie in het grondwater betekent daarom niet automatisch dat ook het drinkwater uit de kraan een verhoogde nitraatwaarde heeft. 

Voor consumenten is de concrete meetwaarde van het drinkwater doorslaggevend als ze willen weten of een nitraatreductie überhaupt noodzakelijk of relevant is.

Wat is het verschil tussen grondwater, ruw water en drinkwater?

De begrippen worden vaak gebruikt in verband met nitraat, maar duiden verschillende fasen van de watervoorziening aan.

Grondwater bevindt zich onder het aardoppervlak in bodem- en gesteentelagen. Het kan dienen als natuurlijke waterbron voor de drinkwatervoorziening.

Onbehandeld water is water dat wordt gebruikt voor de bereiding van drinkwater. Het kan bijvoorbeeld afkomstig zijn uit grondwater, oppervlaktewater of andere waterbronnen.

Drinkwater is water dat na winning en eventuele noodzakelijke behandeling aan consumenten wordt geleverd.

Dit onderscheid is bijzonder belangrijk bij nitraat. Een meetwaarde uit grondwatermonitoring kan niet zomaar worden gelijkgesteld aan een meetwaarde uit het openbare drinkwaternet.

Een verhoogde nitraatwaarde in het grondwater betekent daarom niet automatisch dat ook het drinkwater uit de kraan een verhoogde nitraatwaarde heeft.

Wat betekent een nitraatwaarde van 50 mg/L?

50 mg/L is de Duitse grenswaarde voor nitraat in drinkwater. Duitse drinkwaterverordening – bijlage 2

Bij een meetwaarde moet echter altijd rekening worden gehouden met waar en hoe het monster is genomen.

Meetwaarden van privébronnen, grondwatermeetpunten, onbehandeld water of het openbare drinkwaternet kunnen niet rechtstreeks met elkaar worden vergeleken.

Bij een drinkwaterwaarde is ook de nauwkeurigheid van de analyse belangrijk. Als er een beslissing over waterbehandeling moet worden genomen, moet de meting daarom betrouwbaar zijn en onder geschikte omstandigheden zijn uitgevoerd.

Bij een privébron kan een verhoogde waarde aanleiding zijn om de waterkwaliteit nader te laten onderzoeken en de mogelijke oorzaak te achterhalen.

Hoe kan nitraat uit drinkwater worden verwijderd?

Bij een verhoogde nitraatconcentratie zijn er verschillende technische methoden beschikbaar om deze te verlagen.

Voor nitraatverlaging worden vooral de volgende methoden gebruikt:

• nitraatselectieve ionenwisseling
• Omgekeerde osmose
• Elektrodialyse
• bepaalde methoden voor biologische nitraatverwijdering

Voor huishoudelijk gebruik zijn vooral ionenwisseling en omgekeerde osmose relevant. De geschiktheid hangt af van het specifieke systeem en de wateromstandigheden.

Niet elk waterfiltersysteem verlaagt automatisch ook het nitraatgehalte. Vooral deeltjesfilters en conventionele actievekoolfilters zijn niet ontworpen om opgeloste nitraationen gericht te verwijderen.

Let daarom bij de keuze van een systeem niet alleen op het type filter, maar ook op bewezen prestaties voor nitraat.

Hoe werkt een nitraatselectieve ionenwisselaar?

Bij ionenwisseling stroomt het water door een speciale ionenwisselaarshars. De hars heeft specifieke bindingsplaatsen waaraan bepaalde ionen uit het water worden gebonden en tegen andere ionen worden uitgewisseld.

Een nitraatselectieve ionenwisselaar is speciaal ontworpen om nitraat bij voorkeur aan de hars te binden.

De nitraatvermindering hangt af van het betreffende filtersysteem en de aangetoonde prestaties ervan. Deze worden onder meer beïnvloed door de gebruikte hars, de constructie van het systeem, de watersamenstelling en de bedrijfsomstandigheden.

Een ander belangrijk punt is de capaciteit van de hars. Een ionenwisselaar kan niet onbeperkt nitraat opnemen. Afhankelijk van het systeem moet de hars daarom regelmatig worden geregenereerd of vervangen.

Ook andere ionen in het water kunnen de prestaties van een ionenwisselaar beïnvloeden. Prestatiegegevens moeten daarom altijd worden beoordeeld in samenhang met de betreffende testomstandigheden.

Kan omgekeerde osmose nitraat verminderen?

Ja. Omgekeerde osmose kan nitraat verminderen.

Bij omgekeerde osmose wordt water onder druk door een semipermeabel membraan geleid. Het membraan houdt een groot deel van de opgeloste stoffen tegen.

Daarbij ontstaan in principe twee stromen: gezuiverd water en een concentraatstroom waarin de tegengehouden stoffen zich ophopen.

Omgekeerde osmose kan nitraat verminderen. De de daadwerkelijke prestaties hangen af van het betreffende systeem, , het membraan en de bedrijfsomstandigheden.

Het DVGW noemt omgekeerde osmose naast ionenwisseling als een methode die in Duitsland wordt gebruikt voor de zuivering van nitraathoudend ruwwater. DVGW – Nitraat en drinkwater

Bij de keuze van een omgekeerde-osmose-installatie moet daarom ook worden gelet op concrete testgegevens en de vermelde bedrijfsomstandigheden.

Verwijdert een actiefkoolfilter nitraat?

Een gewoon actiefkoolfilter is niet ontworpen om opgelost nitraat gericht te verwijderen.

Actieve kool kan veel organische stoffen adsorberen en wordt daarom vaak gebruikt bij waterzuivering. Opgeloste nitraationen worden door gewone actieve kool echter niet zo goed tegengehouden dat een betrouwbare nitraatvermindering mag worden verwacht.

Dat betekent: een waterfilter met actieve kool kan nuttig zijn voor andere waterbestanddelen, maar mag niet alleen vanwege de vulling met actieve kool als nitraatfilter voor drinkwater worden beschouwd.

Als nitraat gericht moet worden verminderd, zijn nitraatselectieve ionenwisseling en omgekeerde osmose geschiktere methoden.

Welke andere methoden kunnen nitraat verminderen?

Naast ionenwisseling en omgekeerde osmose zijn er nog andere technische methoden.

Elektrodialyse

Bij elektrodialyse worden ionenwisselingsmembranen en een elektrisch veld gebruikt om opgeloste ionen van elkaar te scheiden.

Deze methode wordt vooral toegepast bij grotere of technische waterzuiveringsinstallaties.

Biologische nitraatverwijdering

Bij biologische nitraatverwijdering worden micro-organismen gebruikt om nitraat onder geschikte omstandigheden om te zetten.

Dergelijke methoden kunnen vooral relevant zijn bij professionele waterzuivering. De DVGW onderzoekt bijvoorbeeld de biologische behandeling van nitraat in combinatie met concentraat uit omgekeerde osmose. DVGW – Onderzoeksproject biologische nitraatverwijdering

Voor particuliere huishoudens zijn dergelijke methoden niet te vergelijken met een gewone drinkwaterfilter.

Andere zuiveringsmethoden

Welke technologie in een waterzuiveringsinstallatie wordt toegepast, hangt af van de kwaliteit van het ruwe water, de nitraatconcentratie, de beschikbare hoeveelheid water en andere bestanddelen van het water.

Bij grotere installaties kunnen bijvoorbeeld ook combinaties van verschillende methoden zinvol zijn.

Hoe kun je drinkwater op nitraat testen?

Een wateranalyse is het beste uitgangspunt als u wilt weten hoe hoog de nitraatconcentratie in uw drinkwater daadwerkelijk is.

Het Umweltbundesamt wijst erop dat waterbedrijven informatie over de drinkwaterkwaliteit beschikbaar moeten stellen en dat veel bedrijven deze informatie ook online publiceren. Umweltbundesamt – Gegevens over de drinkwaterkwaliteit

Bij een particuliere waterput is de situatie anders. De waterkwaliteit moet hier regelmatig worden onderzocht, vooral als het water als drinkwater wordt gebruikt. Het Umweltbundesamt adviseert regelmatige analyses voor particuliere waterputten en noemt de gezondheidsdienst als eerste aanspreekpunt bij vragen over de waterkwaliteit. Umweltbundesamt – Gezond drinkwater uit eigen waterputten en bronnen

Voor een beslissing over een mogelijke nitraatreductie is een concrete meetwaarde nuttiger dan de aanname dat een bepaald filter altijd noodzakelijk is.

Als uit een analyse een verhoogde nitraatconcentratie blijkt, kan vervolgens worden onderzocht welke behandeling onder de specifieke omstandigheden geschikt is.

Wat zijn de regels voor nitraat in putwater?

Voor particuliere waterputten gelden andere voorwaarden dan voor de openbare drinkwatervoorziening.

Bij een particuliere waterput hangt de waterkwaliteit rechtstreeks af van de waterbron en de omgeving daarvan. Landbouw, bodemgesteldheid, de diepte van de put en andere lokale factoren kunnen de samenstelling van het water beïnvloeden.

Daarom is het aan te raden om de waterkwaliteit van privébronnen regelmatig te laten onderzoeken. Het Umweltbundesamt biedt hierover specifieke informatie voor beheerders van particuliere waterputten. Umweltbundesamt – Kleine drinkwatervoorzieningen

Als daarbij een verhoogde nitraatwaarde wordt vastgesteld, moet eerst worden nagegaan of er maatregelen nodig zijn en zo ja, welke. Afhankelijk van de waterkwaliteit kan een geschikte behandeling zinvol zijn.

Ook hier geldt: niet elke waterfilter vermindert nitraat. De keuze moet worden gebaseerd op de werkelijke meetwaarden en de geteste prestatiegegevens van het betreffende systeem.

Heb je in Duitsland een waterfilter tegen nitraat nodig?

Voor openbaar drinkwater in Duitsland is er niet standaard behoefte aan een waterfilter tegen nitraat.

Openbaar drinkwater wordt gecontroleerd en moet voldoen aan de eisen van de Duitse drinkwaterverordening. Ook de consumentenorganisatie Verbraucherzentrale wijst erop dat waterfilters doorgaans niet nodig zijn voor de algemene hygiënische veiligheid van openbaar drinkwater en dat overschrijdingen van de nitraatgrenswaarde in openbaar drinkwater zeer zeldzaam zijn. Verbraucherzentrale – Waterfilters: zijn die hygiënisch gezien noodzakelijk?

Dat betekent niet dat nitraat in water helemaal geen aandachtspunt kan zijn. In bepaalde situaties kan gerichte nitraatvermindering zinvol zijn — bijvoorbeeld als een wateranalyse daadwerkelijk een verhoogde concentratie aantoont of als het water uit een particuliere bron komt en daarop is getest.

De juiste vraag is daarom minder „Heb ik een waterfilter nodig?“ dan:

Hoe hoog is de nitraatconcentratie in mijn water en is er een concrete reden om die te verminderen?

Als vermindering nodig of gewenst is, moet vervolgens de juiste technologie worden gekozen op basis van de aangetoonde prestaties.

Waar moet je op letten bij een filter voor nitraatvermindering?

Als een filter specifiek nitraat moet verminderen, volstaat alleen de aanduiding van het filtertype niet.

Doorslaggevend zijn de aangetoonde nitraatvermindering, de beginconcentratie, de filtercapaciteit, het debiet en de omstandigheden waaronder de prestaties zijn getest.

Nitraatvermindering

Een prestatieclaim moet aangeven of en in welke mate het systeem nitraat vermindert onder de vermelde testomstandigheden.

Een algemene uitspraak zoals „filtert verontreinigingen“ zegt daarentegen weinig over de werkelijke nitraatprestatie.

Beginnconcentratie

De prestaties van een systeem kunnen afhangen van de nitraatconcentratie in het uitgangswater.

Een betrouwbare prestatieclaim moet daarom waar mogelijk de gebruikte beginconcentratie vermelden.

Capaciteit

Bij een filter met ionenwisselaar is het belangrijk welk watervolume onder de opgegeven omstandigheden kan worden behandeld voordat het filtermedium moet worden geregenereerd of vervangen.

Een capaciteitsaanduiding moet altijd worden beoordeeld in samenhang met de testomstandigheden.

Debiet

Ook het debiet kan de prestaties van een systeem beïnvloeden.

Daarom moet nitraatreductie worden beoordeeld in samenhang met de opgegeven gebruikswijze.

Waterchemie

Andere ionen en bestanddelen van het water kunnen de prestaties van een ionenwisselaar beïnvloeden.

Voor een realistische beoordeling is het daarom belangrijk onder welke wateromstandigheden de prestaties zijn gemeten.

Regeneratie en vervanging

Bij bepaalde ionenwisselingssystemen moet het filtermedium regelmatig worden geregenereerd. Bij andere systemen wordt het medium vervangen.

Consumenten moeten daarom weten welk onderhoud nodig is en hoe vaak dit moet worden uitgevoerd.

Testomstandigheden

Een betekenisvolle prestatieclaim moet waar mogelijk duidelijk maken:

• welke nitraatconcentratie in het uitgangswater is gebruikt,
• welk watervolume is getest,
• welk debiet is gebruikt,
• onder welke wateromstandigheden de test is uitgevoerd,
• hoe de nitraatreductie is gemeten.

Hoe meer van deze informatie beschikbaar is, hoe makkelijker het is om een prestatieclaim te beoordelen.

Nitraat en nitriet afzonderlijk bekijken

Nitraat en nitriet zijn verschillende stoffen.

Een aangetoonde nitraatreductie mag daarom niet automatisch worden beschouwd als bewijs van een overeenkomstige nitrietreductie. Als beide parameters relevant zijn, moeten er voor beide passende prestatiegegevens beschikbaar zijn.

Getest betekent niet automatisch gecertificeerd

Een onafhankelijke laboratoriumtest kan waardevolle informatie geven over de prestaties van een filter. Dit is echter niet automatisch hetzelfde als een erkende product- of veiligheidscertificering.

Bij een filter moeten testrapporten, certificeringen en informatie van de fabrikant daarom duidelijk van elkaar worden onderscheiden.

Veelgestelde vragen over nitraat in drinkwater

Hoeveel nitraat mag drinkwater bevatten?

De grenswaarde voor nitraat in drinkwater in Duitsland is 50 mg/L. Voor grondwater gelden aparte wettelijke voorschriften. Duitse drinkwaterverordening – bijlage 2 Duitse grondwaterverordening – bijlage 2

Is nitraat in Duits leidingwater een probleem?

Het openbare drinkwater in Duitsland wordt regelmatig gecontroleerd en voldoet in zeer hoge mate aan de geldende kwaliteitseisen. Toch kan het nitraatgehalte in het grondwater verhoogd zijn. Daarom is de daadwerkelijke meetwaarde van het drinkwater of de betreffende waterbron doorslaggevend. Umweltbundesamt – Gegevens over de drinkwaterkwaliteit

Kan nitraat uit drinkwater worden verwijderd?

Ja. Methoden zoals nitraatselectieve ionenwisseling en omgekeerde osmose kunnen nitraat verminderen. De daadwerkelijke prestaties zijn afhankelijk van het betreffende systeem en de bedrijfsomstandigheden. DVGW – Nitraat en drinkwater

Verwijdert een actiefkoolfilter nitraat?

Een conventioneel actiefkoolfilter is niet bedoeld om opgelost nitraat gericht te verwijderen. Voor gerichte nitraatreductie komen andere methoden, zoals ionenwisseling of omgekeerde osmose, in aanmerking.

Is omgekeerde osmose geschikt om nitraat te verminderen?

Ja. Omgekeerde osmose kan nitraat samen met veel andere opgeloste stoffen tegenhouden. Daarbij ontstaat naast het behandelde water een concentraatstroom. DVGW – Nitraat en drinkwater

Hoe kan ik mijn water op nitraat testen?

Een wateranalyse kan uitwijzen hoe hoog de nitraatconcentratie daadwerkelijk is. Voor openbaar drinkwater kunnen consumenten informatie opvragen bij hun waterleidingbedrijf of de gezondheidsdienst. Regelmatige analyse is bijzonder belangrijk bij particuliere bronnen. Umweltbundesamt – Gezond drinkwater uit eigen bronnen en putten

Conclusie

Nitraat is een natuurlijk onderdeel van de stikstofkringloop, maar kan door bronnen zoals landbouw en afvalwater in hogere concentraties terechtkomen.

Doorslaggevend is hoeveel nitraat er aanwezig is, waar het water vandaan komt en welke wettelijke eisen daarvoor gelden.

Openbaar drinkwater wordt regelmatig gecontroleerd en behandeld volgens de geldende eisen. Bij particuliere bronnen en andere particuliere watervoorzieningen kan een directe analyse van de waterkwaliteit bijzonder belangrijk zijn.

Als u nitraat in het water wilt testen, is een wateranalyse het beste uitgangspunt. Als er een verhoogde nitraatconcentratie wordt vastgesteld, zijn er verschillende methoden om het nitraatgehalte te verlagen.

Welke oplossing zinvol is, hangt af van de waterkwaliteit en van de aangetoonde prestaties, capaciteit en het onderhoud van het betreffende systeem.

Wie weet wat de waterkwaliteit is, kan beter bepalen of en welke verdere behandeling zinvol is.